Opmars lichtvisie voor samenhang stedelijke ontwikkeling en licht

De lichtvisie voor openbare verlichting krijgt in Nederland voorzichtig meer voeten aan de grond. Vooral door het groeiend besef dat stedelijke ontwikkeling en licht onlosmakelijk verbonden zijn. Niet alleen technisch en functioneel, maar juist ook in de beleving van mensen. Om openbare verlichting en sfeer te kunnen sturen, is de lichtvisie het ‘masterplan’ voor de langere termijn. Denken in scenario’s over gebruik van het gebied is essentieel om tot een goed plan te komen.

Het NLI werkt hier nu aan in bijvoorbeeld Franeker en Bolsward. In een serie blogs volgen we door de tijd de ontwikkeling van deze lichtvisies op papier en de introductie in het straatbeeld.

De lichtvisie voor goede samenhang tussen stedelijke ontwikkeling en licht

Wat is een lichtvisie?

Een lichtvisie is een plan waarin een integraal beeld van de avond- en nachtsituatie voor alle verlichting wordt vastgelegd. Niet alleen voor de gewone straatverlichting, maar ook voor decoratieve verlichting en bijvoorbeeld het uitlichten van monumentale gebouwen. Het doel is om de verlichting en het gebruik van een gebied door de dag en een jaar goed op elkaar af te stemmen. “Zie het als een masterplan voor de toekomst van openbare verlichting. Zo kunnen een gemeente en alle betrokkenen door de jaren heen naar het ideaalplaatje toewerken. Niet alles hoeft in één keer te worden uitgevoerd”, zegt Richard Boerop. Hij is bij het Nederlands Licht Instituut (NLI) specialist in stedelijke verlichting en lichtarchitectuur.

Waarom stedelijke ontwikkeling en licht samen invullen?

Hoe groot is het belang van licht in de binnenstad? En waarom zou je de stedelijke ontwikkeling en licht samen oppakken? Dat heeft alles te maken met leefbaarheid en economisch succes. In een gezellige binnenstad blijven bezoekers langer, komen meer toeristen en wordt de eigen woonplaats meer gewaardeerd door inwoners en ondernemers. Zij profiteren bovendien van een beter ondernemersklimaat.

Waar ga je zelf op zaterdag het liefst winkelen, dineren of naar het theater? In je eigen woonplaats of toch liever in een andere plaats? En waarom daar? Waarschijnlijk omdat je het daar gezelliger, mooier of prettiger vindt. En wat nu als je verhuisplannen krijgt? Denk je dan ook aan die plaats omdat die meer te bieden heeft? Dat gaat vaak samen. Voor de hele grote steden, weegt dat concurrentiegevaar vaak minder zwaar. Vooral de wat kleinere steden moeten tegenwoordig flink met elkaar concurreren. En dat valt niet mee. Zeker nu winkeliers het ook moeilijker hebben door online concurrentie.

Opmars lichtvisie in Nederland

Samenhangend denken over stedelijke ontwikkeling en licht begint meestal bij het denken over het centrumgebied. In andere landen zoals Frankrijk hebben ze hier al tientallen jaren ervaring mee. Boerop: “In Nederland begint dat nu ook steeds meer. Want centrumgebieden spelen een sleutelrol in de stedelijk ontwikkeling. Het is de oudste plek waar een stad haar identiteit aan ontleent. En centrumgebieden krijgen steeds meer behoefte aan een meer herkenbare identiteit met een bijzondere beleving. Op verschillende momenten zijn daarbij andere criteria belangrijk.”

Lichtvisie of lichtplan stedelijke verlichting?

Waarom zou je als gemeente kiezen voor een lichtvisie in plaats van een gewoon lichtplan voor stedelijke verlichting? De belangrijkste reden is om alles in een gebied goed op elkaar af te stemmen. Een lichtvisie is het integrale plan, waarbij de verlichting op verschillende momenten goed wordt afgestemd op het gebruik van het gebied en de gewenste sfeer.

Het geeft de mogelijkheid om alle betrokkenen – zoals inwoners en ondernemers – te laten bijdragen aan het avond- en nachtbeeld van het gebied. “Als het licht niet ‘klopt’ ervaren gebruikers dat onmiddellijk. Dan hangt er een ‘slechte sfeer’, maar dat kun je ook omdraaien. Gebruik het licht bijvoorbeeld om gebruikers van het gebied te sturen en te verleiden om naar bepaalde plekken te komen. Dat kan bijvoorbeeld door het uitlichten (aanstralen) van bepaalde gebouwen.” Een lichtvisie gaat dus verder dan een lichtplan voor stedelijke verlichting en sfeer.

Voor een beter ontwerp

Vergelijk het met je woonkamer. Je kunt bij een woonwinkel een leuke bank of lamp kopen omdat je die mooi vindt. Maar thuis past hij niet automatisch bij de rest van je interieur. In de meeste woonkamers groeit dat ‘organisch’ doordat er in de loop van de tijd dingen bij komen en weg gaan. Dat levert niet altijd het beste interieurontwerp op. Het alternatief is om een interieurontwerp te laten maken door een professional. Dan wordt alles goed op elkaar afgestemd en dat levert een veel beter resultaat op, dan door steeds losse ingrepen te doen.

Dat geldt ook voor een stadscentrum. “Wij zorgen met een lichtvisie voor een integraal stadsbeeld. Dat zorgt voor een veel sterkere beleving van de omgeving. En we verlichten niet alleen, maar vertellen een verhaal over de stad. Bijvoorbeeld door het uitlichten van monumentale gebouwen, die bijzondere details prijsgeven over de plaats waar je bent. Dat versterkt de identiteit. Zo voelen mensen een band met de stad. Dan komen ze daar eerder terug dan in een andere plaats waarbij ze dat niet zo ervaren.”

Sturen openbare verlichting en sfeer met scenario’s

Denken in scenario’s voor het gebruik tijdens een dag (of jaar) is belangrijk om tot een goede lichtvisie te komen. Daardoor wordt het mogelijk om de openbare verlichting en sfeer te sturen. “Je moet alle activiteiten in een gebied faciliteren en versterken door de verlichting hierop af te stemmen. In onze recente visie voor Franeker maken we bijvoorbeeld onderscheid tussen de ochtend, middag en avond.

De namiddag (als de laatste boodschappen worden gedaan) of het begin van de avond (als het uitgaansleven op gang komt) vereisen andere verlichting. Idealiter moet je rekening kunnen houden met de veranderingen en de gewenste sfeer. Het licht moet dynamisch regelbaar zijn voor het gebruik. Denk aan de verlichting in je huis. In de gang of woonkamer zijn vaak andere criteria belangrijk. Maar tijdens de dag wil je de verlichting in je woonkamer ook kunnen aanpassen. Dat geldt net zo goed voor stegen, bruggen of het uitlichten van gebouwen.”

 

Hoe maak je een lichtvisie?

In de lichtvisie voor het centrum van Franeker wordt rekening gehouden met bijvoorbeeld de verkeersroutes van auto’s, watersporters (grachten) en fietsers. Maar ook met evenementen, ontsluitingsroutes, bruggen en stegen. “De sterkte en kleur van de verlichting en de dimbaarheid zijn van groot belang om flexibel in te kunnen spelen op het gebruik en de beleving.”

Het maken van een lichtvisie zoals deze, begint met de analysefase. Gebruikers van het gebied geven input en ontwerpers van het NLI vertalen dit naar een integraal, samenhangend en identiteitsversterkend lichtplan (strategiefase). Het is dan nog een soort masterplan. “Daarna begint de realisatiefase en het echte ontwerpen voor de uitvoeringfase. Dan tellen de armaturen, mastopstellingen, kleuren en bijvoorbeeld lichtpunthoogtes.” In Franeker is dit uitgewerkt in lichtconcepten voor verschillende delen van de binnenstad.

In Franeker is de uitvoering begin 2020 gestart. De eerste stappen zijn vaak al snel zichtbaar in een paar straten. Het beeld voor de langere termijn kan binnen de kaders van het plan verder groeien. Het NLI werkt in Friesland inmiddels ook aan een Lichtvisie voor Bolsward.

Gebouwen uitlichten en aanstralen

Er zijn natuurlijk eindeloze mogelijkheden voor het uitlichten van (monumentale) gebouwen. Ook de aanpak voor het uitlichten en aanstralen van gebouwen kan in een lichtvisie geborgd worden om te kunnen sturen op openbare verlichting en sfeer.

Na de visie wordt voor de uitvoering een technisch lichtplan gemaakt. Dan gaat het vooral om details zoals armaturen en waar ze precies geplaats worden. Het NLI heeft recent zo’n technisch lichtplan gemaakt voor het Mauritshuis in Willemstad. Uitlichten van het monumentale gebouw was daarin een onderdeel. De rijke bouwstijl is een belangrijk kenmerk van het Mauritshuis. In het lichtplan wordt dit veel beter benut door de manier waarop het gebouw wordt uitgelicht. Voor de uitvoering zijn specifieke grondspots, dakspots en bijvoorbeeld armaturen aangedragen.

Ook interessant

Nachtschouw app voor efficiënte inventarisatie defecte lichtmasten

Met de nachtschouw app kan de inventarisatie van defecte lichtmasten voortaan veel sneller, eenvoudiger en efficiënter worden uitgevoerd. Met deze nieuwe app voor de mobiele telefoon, tablet of iPad is nachtelijk speuren naar kapotte lichtmasten verleden tijd. 

lees meer

Installatieverantwoordelijkheid openbare verlichting gemeenten & NEN3140: regel het goed!

Veel gemeenten worstelen met hun installatieverantwoordelijkheid – oftewel het IV-schap – voor elektrische installaties van de openbare verlichting. Gemeenten zijn door wetgeving en de veiligheidsnorm NEN3140 voor hun openbare verlichting verplicht om hiervoor een installatieverantwoordelijke (IV’er) aan te wijzen. Hoe kun je dit goed, veilig en efficiënt organiseren?

lees meer

Heeft u een vraag?